Daily Mudras: मानवी शरीरात दाह (Inflammation) ही एक नैसर्गिक संरक्षण प्रक्रिया आहे. जखम झाल्यावर किंवा संसर्ग टाळण्यासाठी दाह उपयोगी ठरतो. मात्र, जेव्हा हा दाह दीर्घकाळ टिकून राहतो, तेव्हा तो शरीरासाठी घातक ठरू शकतो.
सततचा दाह रोगप्रतिकारशक्ती कमी होणे, पचन बिघडणे, झोपेची समस्या, तसेच मानसिक अस्वस्थता यांसारख्या अनेक अडचणी निर्माण करतो.
आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत ताणतणाव, अनियमित श्वासोच्छ्वास, चुकीची बसण्याची पद्धत आणि भावनिक ताण यामुळे शरीरातील संतुलन बिघडते. अशा वेळी योग आणि विशेषतः योगमुद्रा शरीरातील मूळ समस्या दूर करण्यास मदत करतात. योगामुळे मज्जासंस्था शांत होते, रक्ताभिसरण सुधारते आणि शरीराचा नैसर्गिक ताल पुन्हा स्थिर होतो.
नियमित योगाभ्यास केल्यास शरीरातील साचलेला ताण हळूहळू कमी होतो आणि दाहाची प्रक्रिया शांत, नैसर्गिक पद्धतीने थांबते.”
शरीर बरे करण्यामध्ये योगमुद्रांची भूमिका
योग आणि ध्यानाच्या अभ्यासात हातांचे काही विशेष आसन किंवा स्थिती वापरल्या जातात ज्यांना मुद्रा असे म्हटले जाते. ‘मुद्रा’ हा शब्द प्रत्यक्षात हाताच्या स्थितींचे प्रतीकात्मक रचना दर्शवतो. आपल्या हातातील प्रत्येकी बोट म्हणजे एक महत्त्वाचे ऊर्जात्मक बिंदू आहे, आणि प्रत्येक बोट पंचतत्त्वांशी (पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश) संबंध ठेवतो.
जेव्हा आपण विशिष्ट पद्धतीने बोटांना एकत्र ठेवतो किंवा जोडतो, तेव्हा हे आपल्या शरीरातील ऊर्जेच्या प्रवाहावर परिणाम करतात आणि शरीरातील अंतर्गत संतुलन सुधारतात.
योगमुद्रा नियमित केल्याने आपल्या शरीरावर आणि मनावर अनेक सकारात्मक परिणाम दिसून येतात. या Daily Mudras मुद्रांमुळे:
- रक्ताभिसरण अधिक चांगले होते, ज्यामुळे संपूर्ण शरीरात ऑक्सिजन आणि पोषक तत्व अधिक प्रमाणात पोहचतात.
- ताणतणाव आणि चिंता हळूहळू कमी होतात, कारण मज्जासंस्था आणि मेंदू शांतावतात.
- श्वासावर अधिक चांगले नियंत्रण मिळते, ज्यामुळे श्वास अधिक स्थिर, दीर्घ आणि सखोल होत जातो.
- रोगप्रतिकारशक्ती बळकट होते, त्यामुळे आपण आजारांपासून अधिक मजबुतीने लढू शकतो.
या सर्व (Daily Mudras) मुद्रांचा उपयोग कोणत्याही वयाच्या लोकांनी सहजपणे करू शकतात. कोणत्याही पेशंटला आजार असला तरी, किंवा शरीर कमी लवचिक असेल तरीही ही मुद्रा सुरक्षित आणि साध्या पद्धतीने केली जाऊ शकतात, कारण त्यासाठी कोणत्याही कठीण हालचालीची गरज पडत नाही.
1) प्राणमुद्रा; शरीरात ऊर्जा वाढवण्यासाठी
प्राणमुद्रा केल्याने शरीरातील जीवनशक्ती (Energy) सक्रिय होते. आजकाल सततचा ताण, अपुरी झोप आणि चुकीची जीवनशैली यामुळे अनेकांना थकवा, अशक्तपणा आणि उत्साहाचा अभाव जाणवतो. अशा वेळी प्राणमुद्रा खूप उपयोगी ठरते.
कशी करावी: अनामिका व मध्यमा बोटे अंगठ्याला जोडावीत, उरलेली बोटे सरळ करावीत.
ही मुद्रा केल्याने शरीरातील रक्तप्रवाह सुधारतो, पेशींना अधिक ऑक्सिजन मिळतो आणि शरीर पुन्हा ताजेतवाने वाटू लागते. नियमित सराव केल्यास रोगप्रतिकारशक्ती वाढते, थकवा कमी होतो आणि दिवसभर काम करण्याची ताकद मिळते.
विशेषतः सकाळी किंवा ध्यानाच्या वेळी ही मुद्रा केल्यास जास्त फायदा होतो. नियमित प्राणमुद्रा केल्यास शरीर अधिक ताजेतवाने आणि संतुलित वाटते.
2) अपानमुद्रा; शरीरातील विषद्रव्ये बाहेर काढण्यासाठी
अपानमुद्रा ही डिटॉक्ससाठी म्हणजेच शरीर स्वच्छ ठेवण्यासाठी ओळखली जाते. शरीरातील घाण, विषद्रव्ये आणि अपचन योग्य वेळी बाहेर पडणे खूप गरजेचे असते. जर हे नीट झाले नाही, तर शरीरात दाह वाढतो आणि आजार होण्याची शक्यता वाढते.
कशी करावी: मधली व अनामिका बोट अंगठ्याला जोडावीत.
ही मुद्रा पचनसंस्था सुधारते, बद्धकोष्ठता कमी करते आणि शरीर हलके वाटायला मदत करते. तसेच मन शांत ठेवून भावनिक स्थैर्य मिळवून देते. नियमित अपानमुद्रा केल्यास शरीर आतून स्वच्छ राहते आणि रोगप्रतिकारशक्ती चांगल्या प्रकारे काम करते. शरीर स्वच्छ राहिल्यास रोगप्रतिकारशक्ती अधिक प्रभावीपणे कार्य करते.
3) ज्ञानमुद्रा; मानसिक शांततेसाठी
आजच्या काळात मानसिक ताण आणि चिंता ही सर्वात मोठी समस्या आहे. सतत विचार, काळजी आणि अस्वस्थ मनामुळे शरीरात ताणाचे हार्मोन्स वाढतात, ज्याचा परिणाम आरोग्यावर होतो. ज्ञानमुद्रा केल्याने मन हळूहळू शांत होते. विचारांची गती कमी होते आणि एकाग्रता वाढते.
कशी करावी: अंगठा आणि तर्जनी (पहिली बोट) एकमेकांना स्पर्श करावीत. उरलेली तीन बोटे सरळ ठेवावीत.
ही मुद्रा ध्यानासाठी खूप उपयुक्त आहे. नियमित सराव केल्यास तणाव कमी होतो, स्मरणशक्ती सुधारते आणि मन अधिक स्थिर राहते. मन शांत असेल तर शरीरही निरोगी राहते, त्यामुळे रोगप्रतिकारशक्ती आपोआप मजबूत होते. ध्यान करताना ज्ञानमुद्रा केल्यास मनाला स्पष्टता आणि अंतरिक शांती मिळते.
4) सूर्य मुद्रा; चयापचय संतुलित ठेवण्यासाठी
सूर्य मुद्रा ही शरीरातील चयापचय (Metabolism) सुधारण्यासाठी उपयोगी आहे. अनेकदा चुकीच्या आहारामुळे आणि कमी हालचालीमुळे पचन मंद होते, वजन वाढते आणि शरीरात जडपणा येतो. ही मुद्रा शरीरातील अग्नी तत्त्व वाढवते, ज्यामुळे अन्न नीट पचते आणि पोषक घटक योग्य प्रकारे शरीरात शोषले जातात.
कशी करावी: अनामिका बोट वाकवून अंगठ्याच्या मुळाशी ठेवावी व अंगठ्याने दाब द्यावा.
त्यामुळे ऊर्जा वाढते, आळस कमी होतो आणि शरीर अधिक सक्रिय राहते. संतुलित चयापचयामुळे शरीर आजारांशी लढण्यासाठी सक्षम बनते. संतुलित चयापचयामुळे शरीर अधिक सक्षम आणि रोगप्रतिकारक बनते.
Daily Mudras
योगमुद्रा हा आरोग्य सुधारण्याचा अतिशय सोपा, सुरक्षित आणि प्रभावी मार्ग आहे. प्राणमुद्रा, अपानमुद्रा, ज्ञानमुद्रा आणि सूर्य मुद्रा या चारही मुद्रा नियमितपणे दररोज केल्यास शरीरातील दाह कमी होण्यास मदत होते, ताणतणाव नियंत्रित राहतो आणि रोगप्रतिकारशक्ती हळूहळू मजबूत होते.
या मुद्रांसाठी कोणतेही विशेष उपकरण, मोठी जागा किंवा कठीण शारीरिक हालचालींची गरज नसते, त्यामुळे त्या सर्व वयोगटातील लोक सहज करू शकतात. आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत आरोग्याकडे दुर्लक्ष होत असताना, रोज फक्त काही मिनिटे या योगमुद्रांचा सराव केल्यास शरीर आणि मन दोन्हीमध्ये सकारात्मक बदल जाणवू लागतात.
मन शांत राहते, पचन सुधारते आणि शरीर अधिक ऊर्जावान वाटते. त्यामुळे निरोगी, संतुलित आणि तणावमुक्त जीवन जगण्यासाठी दररोज योगमुद्रांचा सराव ही एक उत्तम आणि नैसर्गिक सवय ठरू शकते.
Table of Contents